Śmierć rodzica oznacza konieczność uporządkowania spraw majątkowych. Od czego zacząć? Najpierw należy ustalić, czy rodzic pozostawił testament, kto należy do kręgu spadkobierców i czy w spadku są długi. Następnie trzeba uzyskać formalne potwierdzenie nabycia spadku – przed sądem albo u notariusza – oraz dopełnić obowiązków podatkowych. Jeżeli spadkobierców jest kilku, kolejnym etapem może być dział spadku.
Śmierć rodzica a nabycie spadku
Zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, a art. 925 KC stanowi, że w tej samej chwili spadkobierca nabywa spadek. Postanowienie sądu ani Akt Poświadczenia Dziedziczenia nie „tworzą” więc prawa do spadku. Stanowią urzędowe potwierdzenie nabycia spadku i wskazują, komu oraz w jakim udziale przypadł spadek.
Po śmierci rodzica warto zabezpieczyć akt zgonu spadkodawcy, testament, jeżeli został sporządzony, oraz akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, np. akt urodzenia. Przydadzą się też dokumenty dotyczące nieruchomości, rachunków bankowych i zobowiązań zmarłego.
Sprawdź także: Sprawy o eksmisję.
Spadek po matce lub spadek po ojcu – kto dziedziczy?
Powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu (art. 926 KC). Jeżeli ważny testament nie został sporządzony, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe.
Zgodnie z art. 931 § 1 KC w pierwszej kolejności spadek dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek – co do zasady w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy, a następnie dalszym zstępnym (art. 931 § 2 KC).
Dlatego zarówno przy spadku po matce, jak i przy spadku po ojcu trzeba ustalić cały krąg spadkobierców.
Przyjęcie spadku czy odrzucenie spadku?
Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić (art. 1012 KC).
Na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 KC). Brak oświadczenia w tym terminie oznacza co do zasady, że spadkobierca przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 KC). Oznacza to przyjęcie spadku po zmarłej osobie z pełną ochroną twojego osobistego majątku. Odpowiadasz za długi zmarłego tylko do wysokości wartości odziedziczonego majątku. Przykładowo-długi zmarłego sięgają 100tys.zł a odziedziczony majątek-50tys.zł. Odpowiada się tylko do kwoty 50tys.zł tyle ile wynosi wartość przyjętego spadku, nie dopłacamy ponadto ze swojego majątku. Oczywiście w praktyce może być tak, że zadłużoną nieruchomość pozostawiamy spłacając dług ze swoich oszczędności jeżeli uznamy taki wariant za korzystniejszy. Odrzucenie spadku wymaga rozwagi, ponieważ może spowodować powołanie do dziedziczenia dalszych zstępnych, np. dzieci osoby odrzucającej spadek.
Przed decyzją o przyjęciu albo odrzuceniu spadku warto ustalić nie tylko wartość spadku, ale również możliwe zadłużenie zmarłego. Pochopna decyzja może wywołać skutki także dla kolejnych członków rodziny.
Odrzucenie spadku po upływie standardowego 6-miesięcznego terminu jest możliwe tylko wtedy, gdy udowodnisz przed sądem, że nie złożyłeś oświadczenia w terminie z powodu istotnego i usprawiedliwionego błędu (np. nie wiedziałeś o ogromnych długach, mimo że zachowałeś należytą staranność).
Przybiera to formę wniosku do Sądu o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w terminie z jednoczesnym złożeniem takiego oświadczenia. Jest na to rok od chwili, gdy dowiedziałeś się o istnieniu błędu (np. od momentu otrzymania pisma z wezwaniem do zapłaty).
Adw. Andrzej Pazdyga
Polecamy sprawdzić: Sprawy związane z intercyzą.
Stwierdzenie nabycia spadku – sąd czy notariusz?
Fakt nabycia spadku można formalnie potwierdzić przez stwierdzenie nabycia spadku przed sądem albo przez sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza. Przewiduje to art. 1025 § 1 KC.
| Sposób | Kiedy? | Efekt |
| Stwierdzenie nabycia spadku przed sądem | gdy sytuacja jest sporna lub niejasna | prawomocne postanowienie sądu |
| Poświadczenie dziedziczenia u notariusza | gdy możliwe jest zgodne przeprowadzenie czynności | zarejestrowany Akt Poświadczenia Dziedziczenia |
Zgłoszenie do sądu
Zgłoszenie do sądu polega na złożeniu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Właściwy jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy – zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego.
Do wniosku dołącza się dokumenty pozwalające ustalić śmierć spadkodawcy i krąg spadkobierców, w szczególności akt zgonu, odpowiednie akty stanu cywilnego oraz testament, jeśli istnieje. Zgodnie z art. 677 KPC sąd stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców, nawet jeśli są nimi inne osoby niż wskazane przez uczestników.
Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł, a dodatkowo pobierana jest opłata za wpis do Rejestru Spadkowego. Opłata za wpis do ogólnopolskiego Rejestru Spadkowego wynosi 5 zł za każdą osobę zmarłą. Kwota ta dotyczy zarówno sprawy prowadzonej przez sąd (wraz z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku), jak i aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzanego u notariusza
Sprawdź: Rozwody Toruń.
Zgłoszenie do notariusza i Akt Poświadczenia Dziedziczenia
Alternatywą jest zgłoszenie się do kancelarii notarialnej. Art. 95a Prawa o notariacie pozwala notariuszowi sporządzić Akt Poświadczenia Dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, z wyjątkiem dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych.
Po sporządzeniu i zarejestrowaniu aktu spadkobierca uzyskuje dokument potwierdzający jego prawa. Poświadczenie dziedziczenia bywa szybszą drogą, gdy nie ma konfliktu co do tego, kto dziedziczy, a zainteresowane osoby mogą uczestniczyć w czynności notarialnej.
Podatek od spadku i zgłoszenie nabycia
Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia trzeba pamiętać o obowiązkach podatkowych spadkobierców.
Dzieci należą do najbliższej rodziny objętej zwolnieniem z podatku od spadków i darowizn. Na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn możliwe jest całkowite zwolnienie, ale co do zasady trzeba zgłosić nabycie spadku właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy. Przy orzeczeniu sądu termin biegnie od jego uprawomocnienia, a przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia – od zarejestrowania aktu.
Zgłoszenie SD-Z2 jest więc ważnym etapem. Nie należy mylić tego terminu z sześciomiesięcznym terminem na odrzucenie spadku – są to dwa różne terminy.
Warto przeczytać: Jak zgłosić oszustwo w banku i jakie są procedury reklamacyjne?
Dział spadku – kiedy jest potrzebny?
Stwierdzenie nabycia spadku lub Akt Poświadczenia Dziedziczenia określa, kto dziedziczy i w jakim udziale. Nie dzieli jednak automatycznie poszczególnych składników majątku. Jeżeli spadkobierców jest kilku, powstaje wspólność majątku spadkowego, o której mowa w art. 1035 KC.
Dział spadku służy ustaleniu, komu przypadnie np. mieszkanie, samochód czy środki pieniężne oraz czy potrzebne będą spłaty lub dopłaty. Zgodnie z art. 1037 § 1 KC dział spadku może nastąpić na podstawie umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu.
Przeczytaj: Jak zgłosić oszustwo sklepu internetowego krok po kroku?
Dział spadku przed notariuszem
Jeśli istnieje zgoda spadkobierców, możliwa jest umowa o dział spadku. Gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, art. 1037 § 2 KC wymaga formy aktu notarialnego. Dział spadku przed notariuszem sprawdza się przede wszystkim wtedy, gdy wszyscy uzgodnili sposób podziału majątku oraz ewentualne spłaty.
Sprawdź: Gdzie zgłosić oszustwo SMS i jakie dowody zabezpieczyć?
Dział spadku przed sądem
Jeżeli porozumienia nie ma, możliwy jest dział spadku przed sądem. Sąd rozstrzyga sposób podziału majątku spadkowego i może orzec o spłatach pomiędzy spadkobiercami. Przeprowadzenie działu spadku w sądzie bywa konieczne przy sporze o wartość majątku lub sposób jego podziału.
Księgi wieczyste i inne formalności
Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, po potwierdzeniu nabycia spadku należy zadbać o ujawnienie nowego właściciela lub współwłaścicieli w księdze wieczystej. Zgłoszenie zmiany właściciela nieruchomości pozwala doprowadzić księgi wieczyste do zgodności z aktualnym stanem prawnym.
W zależności od składników spadku potrzebne może być również zgłoszenie do spółdzielni mieszkaniowej, banku, ubezpieczyciela lub właściwego organu administracji.
Polecamy sprawdzić: Gdzie zgłosić znęcanie się nad dzieckiem i kto może złożyć zawiadomienie?
Zachowek a testament
Testament może zmienić zasady dziedziczenia ustawowego, ale nie zawsze pozbawia najbliższych roszczeń majątkowych. W określonych sytuacjach zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy może przysługiwać zachowek na zasadach określonych w art. 991 i następnych KC.
Ostatnie na blogu: Gdzie zgłosić oszustwo podatkowe i czy można zrobić to anonimowo?
Spadek po rodzicach – formalności krok po kroku
Przeprowadzenie postępowania spadkowego można uporządkować następująco:
- uzyskać akt zgonu i zgromadzić akty stanu cywilnego;
- ustalić, czy istnieje testament i kto należy do kręgu spadkobierców;
- sprawdzić majątek i możliwe długi;
- rozważyć przyjęcie lub odrzucenie spadku;
- uzyskać stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia;
- zgłosić nabycie do urzędu skarbowego, jeżeli jest to wymagane;
- w razie potrzeby przeprowadzić dział spadku;
- dokonać zmian w księgach wieczystych i innych rejestrach.
Zakończenie sprawy spadkowej nie zawsze następuje wraz z wydaniem postanowienia sądu lub aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy nieruchomościach, wielu spadkobiercach, długach lub konflikcie rodzinnym mogą być konieczne dalsze czynności.
Przeczytaj: Ile grozi za nieumyślne spowodowanie śmierci i kiedy kara może być zawieszona?
Pomoc prawna przy spadku – kiedy warto z niej skorzystać?
Zgłoszenie do kancelarii adwokackiej warto rozważyć szczególnie wtedy, gdy istnieje spór, nie jest znany pełny krąg spadkobierców, w skład spadku wchodzą znaczne długi lub nieruchomości albo potrzebne jest przeprowadzenie działu spadku.Prawidłowe przeprowadzenie postępowania spadkowego pozwala potwierdzić nabycie spadku przez spadkobierców oraz uporządkować kwestie podatkowe, własnościowe i rozliczenia pomiędzy członkami rodziny.
Autor: Andrzej Pazdyga – Toruń Adwokat
