Znęcanie się nad dzieckiem to jedna z najpoważniejszych sytuacji, w których nie należy czekać „aż samo się wyjaśni”. Jeżeli istnieje podejrzenie przemocy wobec dzieci, reakcja osoby dorosłej może mieć kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa małoletniego. Wiele osób nie wie jednak, gdzie zgłosić znęcanie i czy można zrobić to anonimowo.
Polskie prawo przewiduje kilka możliwych ścieżek działania. Zgłoszenie można skierować m.in. na Policję, do prokuratury, do ośrodka pomocy społecznej, szkoły, sądu rodzinnego albo zespołu interdyscyplinarnego zajmującego się przeciwdziałaniem przemocy domowej. Najważniejsze jest jedno: gdy przemoc ma miejsce należy działać natychmiast.
Znęcanie się nad dzieckiem – co oznacza w świetle prawa?
Podstawowym przepisem karnym jest art. 207 Kodeksu karnego. Zgodnie z nim odpowiedzialności karnej podlega osoba, która znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą, osobą zależną albo małoletnim. Przepis ten obejmuje zarówno przemoc fizyczną, jak i znęcanie psychiczne, emocjonalne, w tym długotrwałe poniżanie, zastraszanie, izolowanie, wyzywanie, ośmieszanie.
Znaczenie ma nie tylko jednorazowy akt agresji, ale także całokształt zachowań sprawcy. W sprawach dotyczących dzieci szczególnie istotny jest ich wiek, zależność od dorosłych, stan psychiczny oraz to, czy może samodzielnie szukać pomocy. Dziecko zwykle nie ma realnych narzędzi obrony, dlatego ochrona dzieci wymaga reakcji otoczenia.
Warto pamiętać również o art. 96¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który zakazuje stosowania kar cielesnych wobec małoletnich. Oznacza to, że bicie dziecka nie jest „metodą wychowawczą”, ale zachowaniem bezprawnym, które może uzasadniać interwencję służb.
Sprawdź: Sprawy alimentacyjne Toruń.
Formy przemocy wobec dzieci
Formy przemocy wobec dzieci mogą być różne.
Najczęściej znęcanie utożsamia się z przemocą fizyczną. Przemoc taka to np. bicie, szarpanie, popychanie, kopanie, duszenie, potrząsanie dzieckiem albo zadawanie bólu pod pozorem dyscypliny.
Nierzadko jednak większe szkody przynosi przemoc psychiczna. Obejmuje ona poniżanie, groźby, wyzwiska, stałą krytykę, zastraszanie, izolowanie od bliskich, a także obarczanie dziecka odpowiedzialnością za problemy dorosłych.
Adw. Andrzej Pazdyga
Szczególnie poważną kategorią przemocy jest przemoc seksualna wobec dzieci. W takich sprawach zastosowanie mogą mieć m.in. przepisy rozdziału XXV Kodeksu karnego, w tym art. 197 k.k. dotyczący zgwałcenia oraz art. 200 k.k. dotyczący seksualnego wykorzystania małoletniego. Jeżeli chodzi o takie przestępstwa o charakterze seksualnym, nie należy samodzielnie „prowadzić dochodzenia”, i konfrontować go ze sprawcą. Właściwe są tu Policja, Prokuratura i pomoc psychologa
Do różnych form przemocy zalicza się także zaniedbanie, czyli niezapewnienie dziecku podstawowych potrzeb: jedzenia, leczenia, higieny, bezpieczeństwa, edukacji czy opieki emocjonalnej. Diagnoza przemocy wobec dzieci bywa trudna, bo dziecko może ukrywać problem przemocy ze strachu, wstydu albo lojalności wobec rodzica.
Sprawdź: Sprawy dotyczące podziału majątku.
Gdzie zgłosić znęcanie?
Jeżeli trzeba zgłosić znęcanie, podstawowym miejscem jest najbliższa jednostka Policji albo Prokuratura. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć ustnie do protokołu albo pisemnie. W sytuacji nagłej, gdy dziecku grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo, należy dzwonić pod numer alarmowy 112.
Policja może podjąć interwencję natychmiast, zabezpieczyć osoby pokrzywdzone przemocą, sporządzić dokumentację, zatrzymać sprawcę oraz wszcząć procedurę Niebieskiej Karty. Prokuratura natomiast prowadzi lub nadzoruje postępowanie karne i może podejmować działania procesowe zmierzające do ochrony dziecka.
Zgodnie z art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić Policję lub prokuratora. W przypadku instytucji państwowych i samorządowych, które w związku ze swoją działalnością dowiedziały się o takim przestępstwie, obowiązek ten jest dalej idący i wynika z art. 304 § 2 k.p.k.
Warto sprawdzić nasze usługi takie jak: sporządzanie pism procesowych i pomoc skazanym po wyroku.
Zgłoszenie przemocy wobec dzieci do sądu rodzinnego
Nie każda sprawa musi od razu zaczynać się od postępowania karnego. Jeżeli problem dotyczy zagrożenia dobra dziecka, można złożyć zawiadomienie do sądu rodzinnego, czyli sądu opiekuńczego. Podstawą jest art. 572 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu, ma obowiązek zawiadomić o nim sąd opiekuńczy.
W praktyce może to być wniosek o wgląd w sytuację dziecka. Sąd rodzinny może zobowiązać rodziców do określonego postępowania, ustanowić nadzór kuratora, ograniczyć władzę rodzicielską, a w sytuacjach skrajnych podjąć dalej idące środki ochronne. To ważna droga zwłaszcza wtedy, gdy istnieje podejrzenie przemocy wobec dzieci, ale rodzina ukrywa problem, a dziecko nie jest w stanie samo poprosić o pomoc.
Warto przeczytać: Co to jest prawo gospodarcze i jakie sprawy obejmuje?
Ośrodek Pomocy Społecznej, szkoła i Niebieska Karta
Zgłaszanie przemocy może nastąpić także przez Ośrodek Pomocy Społecznej, MOPS albo GOPS. Pomoc społeczna może uruchomić działania interwencyjne, skontaktować rodzinę z pracownikiem socjalnym, psychologiem, zespołem interdyscyplinarnym oraz innymi instytucjami działającymi na rzecz przeciwdziałania przemocy.
Ważnym narzędziem jest Niebieska Karta. Zgodnie z art. 9d ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej procedura „Niebieskiej Karty” jest podejmowana w związku z uzasadnionym podejrzeniem stosowania przemocy domowej i nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy. To oznacza, że dziecko, rodzic albo inna osoba doznające przemocy nie muszą wyrazić zgody na rozpoczęcie procedury.
Niebieską Kartę mogą uruchomić m.in. Policja, pracownik socjalny, przedstawiciel oświaty, ochrony zdrowia lub gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Jeżeli więc nauczyciel, pedagog szkolny, lekarz albo pielęgniarka widzą sygnały, że dziecko może być krzywdzone, powinni reagować.
Przeczytaj: Co to jest prawo handlowe i czym różni się od prawa gospodarczego?
Kto może zgłosić przemoc wobec dziecka?
Zawiadomienie może złożyć praktycznie każdy: rodzic, dziadek, sąsiad, nauczyciel, wychowawca, lekarz, psycholog, kurator, członek rodziny, znajomy, a także świadek przemocy. Nie trzeba być osobą pokrzywdzoną. Wystarczy wiarygodne podejrzenie, że przemoc domowa lub inne formy przemocy wobec dzieci mogą występować.
Osoby doświadczające przemocy często boją się zgłoszenia. Dotyczy to również dzieci, które mogą obawiać się zemsty sprawcy, rozpadu rodziny albo tego, że nikt im nie uwierzy. Dlatego tak ważna jest reakcja otoczenia. Osoby pokrzywdzone przemocą i osoby doznające przemocy nie powinny zostawać same z problemem.
Zgodnie z art. 12 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej osoby, które w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych lub zawodowych powzięły podejrzenie popełnienia przestępstwa z użyciem przemocy domowej, powinny niezwłocznie zawiadomić Policję lub prokuratora. Świadek przemocy powinien natomiast zawiadomić Policję, prokuratora albo inny podmiot działający w obszarze przeciwdziałania przemocy domowej.
Przeczytaj także: Jak udowodnić znęcanie psychiczne i jakie dowody są najważniejsze?
Gdzie anonimowo zgłosić znęcanie?
Wiele osób pyta, gdzie anonimowo zgłosić znęcanie. Informację można przekazać Policji, ośrodkowi pomocy społecznej, szkole albo telefonicznie do instytucji pomocowych. Anonimowe zgłoszenie może spowodować reakcję służb, ale w praktyce im więcej konkretnych informacji, tym łatwiej ocenić sytuację dziecka i podjąć skuteczną interwencję.
W zgłoszeniu warto wskazać, kogo dotyczy sprawa, gdzie dziecko mieszka, na czym polega przemoc, jak często się powtarza, kto może być sprawcą i czy istnieją świadkowie. Nie trzeba mieć pełnego materiału dowodowego. To organy ścigania i sąd są od ustalania faktów. Zadaniem osoby zgłaszającej jest przekazanie informacji, że może dochodzić do krzywdzenia dziecka.
Można zgłosić znęcanie psychiczne, nawet jeżeli na ciele dziecka nie ma widocznych obrażeń. Znęcanie psychiczne i emocjonalne mogą być równie niszczące jak przemoc fizyczna. Długotrwałe poniżanie, straszenie, wyzywanie, manipulowanie dzieckiem czy izolowanie go od drugiego rodzica może negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne dzieci i ich rozwój.
W takich sprawach szczególne znaczenie mają zeznania świadków, dokumentacja szkolna, opinie psychologa, wiadomości SMS, nagrania, notatki z interwencji, dokumentacja medyczna i informacje od osób, które obserwowały zachowanie dziecka.
Warto przeczytać: Znieważenie zwłok – co to znaczy i jakie są konsekwencje karne?
Przemoc rówieśnicza
Przemoc rówieśnicza również wymaga reakcji. Może przybierać formę bicia, gróźb, wymuszeń, poniżania, wykluczania z grupy, publikowania kompromitujących treści w internecie albo nękania. W zależności od wieku sprawcy i charakteru czynu sprawa może trafić do szkoły, sądu rodzinnego, Policji albo prokuratury.
Rodzic nie powinien ograniczać się wyłącznie do rozmowy z wychowawcą, jeżeli przemoc jest poważna albo powtarzalna. Szkoła ma obowiązek reagować na zagrożenie bezpieczeństwa ucznia. W razie potrzeby można zawiadomić sąd rodzinny o demoralizacji nieletniego sprawcy lub zagrożeniu dobra pokrzywdzonego dziecka.
Sprawdź: Zwolnienie dyscyplinarne – co warto wiedzieć?
Kiedy skonsultować sprawę z adwokatem?
Konsultacja z adwokatem jest wskazana zwłaszcza wtedy, gdy sprawa jest wielowątkowa: toczy się konflikt rodzicielski, dziecko ujawnia przemoc seksualną, drugi rodzic bagatelizuje sprawę, instytucje nie reagują albo konieczne jest pilne zabezpieczenie sytuacji dziecka.
Adwokat może pomóc przygotować zawiadomienie, wniosek do sądu rodzinnego, uporządkować dowody oraz wskazać, jakie działania prawne będą najbezpieczniejsze dla dziecka.Najważniejsze jest, aby nie czekać. Jeżeli istnieje podejrzenie, że dziecko jest krzywdzone, lepiej zgłosić przemoc wobec dzieci i pozwolić właściwym organom wyjaśnić sprawę, niż zlekceważyć sygnały, które mogą świadczyć o realnym zagrożeniu.
