Zaprzeczenie ojcostwa to postępowanie, które ma bardzo poważne skutki prawne – zarówno dla dziecka, jak i dla mężczyzny wpisanego w akcie urodzenia jako ojciec. W praktyce najczęściej pytanie brzmi: ile trwa sprawa o zaprzeczenie ojcostwa i jak wygląda postępowanie sądowe krok po kroku?
Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich spraw. Prosta sprawa zaprzeczenia ojcostwa, w której strony współpracują, adresy są aktualne, a badania DNA zostaną przeprowadzone sprawnie, może zakończyć się w kilka miesięcy. Jeżeli jednak pojawią się problemy z doręczeniami, konieczność ustanowienia kuratora, spór co do faktów, niestawiennictwo stron albo apelacja, czas trwania sprawy może się znacznie wydłużyć.
Zaprzeczenie ojcostwa – na czym polega?
Zaprzeczenie ojcostwa polega na sądowym obaleniu prawnego ojcostwa mężczyzny, który zgodnie z przepisami jest uznawany za ojca dziecka. Najczęściej chodzi o męża matki. Zgodnie z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, działa domniemanie ojcostwa męża matki. Oznacza to, że nawet jeżeli mąż matki nie jest ojcem biologicznym dziecka, prawo może traktować go jako ojca.
To domniemanie pochodzenia dziecka można obalić wyłącznie w procesie. Art. 62 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że domniemania te mogą być obalone tylko na skutek powództwa o zaprzeczenie ojcostwa. Innymi słowy: nie wystarczy prywatne oświadczenie, rozmowa z matką dziecka ani samo wykonanie testu DNA.
Warto przeczytać: Co daje intercyza w razie rozwodu?
Oświadczenie o zaprzeczeniu ojcostwa – czy wystarczy?
Często pojawia się pytanie, czy można złożyć oświadczenie o zaprzeczeniu ojcostwa w urzędzie stanu cywilnego. Odpowiedź brzmi: nie. Zaprzeczenie ojcostwa następuje tylko przez wyrok sądu. Potoczne „unieważnienie ojcostwa” nie odbywa się przez zwykłe pismo do USC.
Trzeba odróżnić zaprzeczenie ojcostwa od takich instytucji jak uznanie ojcostwa czy ustalenie ojcostwa (art.72 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Uznanie ojcostwa dziecka następuje przez oświadczenia składane przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, sądem opiekuńczym albo w szczególnych przypadkach przed innymi organami. Natomiast zaprzeczenie ojcostwa wymaga pozwu, postępowania dowodowego i wyroku.
Polecamy sprawdzić: Czym się różni intercyza od rozdzielności majątkowej?
Termin na zaprzeczenie ojcostwa
Bardzo ważny jest termin na zaprzeczenie ojcostwa. Nie można zwlekać, bo przepisy przewidują ograniczenia czasowe.
Zgodnie z art. 63 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mąż matki może wytoczyć powództwo w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, nie później jednak niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności. Gdy chodzi o zaprzeczenie ojcostwa mężczyzna powinien więc działać od razu po powzięciu wiarygodnej informacji, że nie jest biologicznym ojcem dziecka.
Matka dziecka również może wytoczyć powództwo. Art. 69 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje dla niej roczny termin od dnia, w którym dowiedziała się, że dziecko nie pochodzi od jej męża, także nie później niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.
Dziecko jako powód może wystąpić z pozwem po osiągnięciu pełnoletności. Zgodnie z art. 70 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma na to rok od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od męża swojej matki. Jeżeli dowiedziało się o tym przed osiemnastymi urodzinami, termin biegnie od dnia osiągnięcia pełnoletności.
Warto sprawdzić: Wniosek o zabezpieczenie alimentów
Kto może złożyć pozew?
W praktyce najczęściej występują trzy sytuacje: mąż matki jako powód, matka jako powód albo dziecko jako powód. Każda z tych osób może wnieść pozew, ale musi zachować właściwy termin i prawidłowo oznaczyć pozwanych.
Jeżeli pozew składa mąż matki, powinien pozwać dziecko i matkę, a jeżeli matka nie żyje – dziecko. Wynika to z art. 66 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli pozew składa matka, powinna pozwać męża i dziecko, a jeżeli mąż nie żyje – dziecko. Jeżeli pozew składa dziecko, pozywa męża swojej matki i matkę, a w razie śmierci męża matki konieczny zazwyczaj jest kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy. Sąd ustanawia kuratora dla małoletniego dziecka w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa, jeśli zachodzi konflikt interesów między rodzicami a dzieckiem. Dzieje się tak automatycznie z urzędu, aby chronić prawa dziecka i zapewnić mu bezstronną reprezentację w procesie. Przykładowo mąż matki wytacza powództwo przeciwko matce i dziecku. Kurator jest niezbędny, ponieważ interesy matki mogą być sprzeczne z interesami dziecka
Powództwo może wytoczyć także prokurator, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego. Taką możliwość przewiduje art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgłoszenie do prokuratora bywa rozważane wtedy, gdy ustawowy termin dla rodzica już upłynął, ale kwestia zaprzeczenia ojcostwa nadal ma istotne znaczenie dla dziecka.
W Kancelarii zajmujemy się szeroko rozumianym prawem rodzinnym w tym kontaktach z dzieckiem, alimentami czy sprawami rozwodowymi w Toruniu.
Pozew o zaprzeczenie ojcostwa – gdzie złożyć?
Pozew o zaprzeczenie ojcostwa składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Wynika to z zasad właściwości rzeczowej zawartych w Kodeksie postępowania cywilnego. Sądy rejonowe rozpoznają sprawy, które nie zostały zastrzeżone dla sądów okręgowych, a sprawy o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka nie należą do właściwości sądu okręgowego. To ważne, bo błędne skierowanie pozwu może opóźnić procedurę.
Przeczytaj: Ile lat po śmierci można ubiegać się o spadek?
Jak napisać pozew?
Dobry pozew o zaprzeczenie ojcostwa powinien zawierać opis żądania (zaprzeczenie ojcostwa), wskazanie stron, uzasadnienie, dowody oraz załączniki. W pozwie należy wyjaśnić, dlaczego powód twierdzi, że mąż matki nie jest ojcem biologicznym dziecka. Trzeba też wykazać, że pozew został złożony w terminie.
Do pozwu dołącza się odpis aktu urodzenia dziecka, odpis aktu małżeństwa, dokumenty potwierdzające okoliczności sprawy oraz wnioski dowodowe. Złożenie pozwu powinno być przemyślane, bo to od jakości pierwszego pisma często zależy, jak sprawnie ruszy całe postępowanie.
Zaprzeczenie ojcostwa przeprowadza się w procesie, a nie w trybie administracyjnym.
Sprawdź: Jak odrzucić spadek?
Jak wygląda sprawa i procedura zaprzeczenia ojcostwa?
Procedura zaprzeczenia ojcostwa rozpoczyna się od złożenia pozwu. Następnie sąd bada, czy pismo spełnia wymogi formalne i czy zostało opłacone. Opłata sądowa od pozwu o zaprzeczenie ojcostwa wynosi obecnie 200 zł.
Po przyjęciu pozwu sąd doręcza jego odpis stronie pozwanej. Następnie może zobowiązać strony do złożenia odpowiedzi, wyznaczyć rozprawę i dopuścić dowody. Sąd rozważa stanowiska stron i bada czy zachodzą podstawy do obalenia domniemania ojcostwa.
Proces zaprzeczenia ojcostwa obejmuje zwykle następujące etapy: wniesienie pozwu, doręczenie pozwu, odpowiedź na pozew, rozprawa sądowa a na niej badanie dowodów z dokumentów, przesłuchanie stron, ewentualne zeznania świadków, badania DNA, wydanie wyroku i uprawomocnienie wyroku.
Przeczytaj: Znieważenie zwłok – co to znaczy?
Badania DNA w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa
Najważniejszym dowodem są zwykle badania DNA. Sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego, ponieważ ustalenie biologicznego pochodzenia dziecka wymaga wiadomości specjalnych. Podstawą procesową jest art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd może zasięgnąć opinii biegłego w sprawach wymagających wiadomości specjalnych.
Prywatny wynik testu DNA może być pomocny na etapie przygotowania sprawy, ale nie zawsze zastąpi dowód przeprowadzony w toku procesu. Sąd kieruje strony na badanie do wskazanej placówki lub biegłego. To właśnie oczekiwanie na termin pobrania materiału, sporządzenie opinii oraz ewentualne zastrzeżenia do opinii mogą wpływać na to, jak długo trwa sprawa.
Sprawdź na blogu: Jak udowodnić znęcanie psychiczne i jakie dowody są najważniejsze?
Ile trwa sprawa o zaprzeczenie ojcostwa?
Na pytanie, ile trwa sprawa, trzeba odpowiedzieć uczciwie: zależy od sądu i od konkretnej sytuacji. Czas trwania sprawy w prostych przypadkach może wynosić około 4–8 miesięcy. Jeżeli strony są zgodne, nie unikają badań, adresy są prawidłowe, a sąd szybko wyznaczy termin, postępowanie sądowe może zakończyć się stosunkowo sprawnie.
Jeżeli jednak trzeba ponawiać doręczenia, ustalać adres strony, czekać na opinię biegłego albo przeprowadzać dodatkowe dowody, sprawa może potrwać rok lub dłużej. Jeszcze dłużej będzie trwała sprawa, jeżeli jedna ze stron złoży apelację.
Warto pamiętać, że sąd nie opiera się wyłącznie na przekonaniu stron. Nawet jeżeli matka dziecka i mąż matki są zgodni, że biologicznym ojcem dziecka jest inny mężczyzna, sąd musi przeprowadzić postępowanie i wydać wyrok.
Dowiedz się czym jest Mediacja przy rozwodzie.
Zaprzeczenie ojcostwa po rozwodzie
Częstym przypadkiem jest zaprzeczenie ojcostwa po rozwodzie. Jeżeli dziecko urodziło się przed upływem 300 dni od ustania małżeństwa, nadal może działać domniemanie ojcostwa byłego męża matki. Rozwód sam w sobie nie przesądza więc, że były mąż nie zostanie wpisany jako ojciec dziecka.
Postępowanie rozwodowe i sprawa o zaprzeczenie ojcostwa to dwa różne postępowania. W wyroku rozwodowym sąd może rozstrzygać o władzy rodzicielskiej, kontaktach czy alimentach wobec wspólnych małoletnich dzieci, ale samo biologiczne ojcostwo męża matki obala się w odrębnej sprawie. Dlatego gdy dziecko urodziło się po rozwodzie, ale przed upływem 300 dni, warto jak najszybciej skonsultować termin na wniesienie pozwu.
Ustalenie ojcostwa po zaprzeczeniu
Po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa może pojawić się kolejny etap, czyli ustalenie ojcostwa biologicznego ojca. Zgodnie z art. 72 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli nie zachodzi domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż matki, albo gdy domniemanie takie zostało obalone, ustalenie ojcostwa może nastąpić przez uznanie ojcostwa albo na mocy orzeczenia sądu.
Jeżeli biologiczny ojciec dziecka chce dobrowolnie potwierdzić ojcostwo, możliwe jest uznanie dziecka w trybie przewidzianym w art. 73 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli natomiast nie ma zgody albo istnieje spór, konieczne może być sądowe ustalenie ojcostwa. Wtedy sąd rozstrzyga, kto jest ojcem dziecka, co może mieć znaczenie dla nazwiska dziecka, władzy rodzicielskiej i alimentów.
Jakie konsekwencje ma prawomocne zaprzeczenie ojcostwa?
Prawomocne zaprzeczenie ojcostwa oznacza, że mężczyzna przestaje być prawnym ojcem dziecka. Ma to wpływ na władzę rodzicielską, dziedziczenie, nazwisko dziecka i obowiązek alimentacyjny. Co do zasady po prawomocnym wyroku odpada dalszy obowiązek alimentacyjny mężczyzny, który nie jest już prawnym ojcem. Nie oznacza to jednak automatycznego rozliczenia wszystkich wcześniejszych świadczeń – takie kwestie wymagają odrębnej analizy.
Nazwisko dziecka może wymagać dalszych czynności, zwłaszcza gdy po zaprzeczeniu nastąpi uznanie ojcostwa albo sądowe ustalenie ojcostwa biologicznego ojca. Każda sprawa wymaga więc oceny nie tylko pod kątem samego wyroku, ale też skutków w aktach stanu cywilnego i w relacjach rodzinnych.
Jak przyspieszyć sprawę?
Najlepszym sposobem na przyspieszenie sprawy jest dobrze przygotowany pozew. Prawidłowe wskazanie właściwego sądu, prawidłowe adresy stron, załączenie akt stanu cywilnego, opłacenie pozwu i precyzyjnie sformułowanie wnioski dowodowe. Pomocne jest również szybkie stawienie się na badania DNA i odbieranie korespondencji z sądu.
Pomoc prawna adwokata może mieć znaczenie szczególnie wtedy, gdy sprawa jest konfliktowa, termin jest bliski upływu, dziecko urodziło się po rozwodzie albo w tle istnieje już spór o alimenty, kontakty czy władzę rodzicielską. Kancelaria adwokacka może ocenić, czy możliwe zaprzeczenie ojcostwa jest jeszcze dopuszczalne, kto powinien być pozwany i jakie dowody będą najważniejsze.
Słowem końca
Z mojego doświadczenia wynika, że sądowe zaprzeczenie ojcostwa to nie formalność. Okres je prowadzenia jest zależny od sprawności sądu, stanowiska stron, badań DNA i możliwych komplikacji procesowych.
Jeżeli pojawia się wątpliwość, czy mąż matki jest biologicznym ojcem dziecka, nie warto odkładać konsultacji. W tego typu sprawach czas ma realne znaczenie, a przekroczenie terminu może zamknąć drogę do skutecznego dochodzenia swoich praw.
Dodać trzeba, że nie można zmusić strony do przeprowadzenia badań DNA jednak odmowa badań także jest oceniana przez Sąd – oczywiście w kontekście innych dowodów i twierdzeń.
Adw. Andrzej Pazdyga
