Ciężki uszczerbek na zdrowiu należy do najpoważniejszych skutków przestępstw przeciwko zdrowiu człowieka. O tym, jaki sąd będzie rozpoznawał konkretną sprawę, nie decyduje jednak samo to, że pokrzywdzony doznał poważnych obrażeń. Kluczowe znaczenie ma ich prawna kwalifikacja oraz ustalenie, czy sprawca działał umyślnie, czy nieumyślnie.
Według obecnie obowiązujących przepisów umyślne wyrządzenie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu zgodnie z art. 156 § 1 Kodeksu karnego jest zbrodnią zagrożoną karą od 3 do 20 lat pozbawienia wolności. Taką sprawę w pierwszej instancji rozpoznaje sąd okręgowy. Nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku – art. 156 § 2 k.k. -jest natomiast występkiem zagrożonym karą do 3 lat pozbawienia wolności i co do zasady należy do właściwości sądu rejonowego.
Ciężki uszczerbek na zdrowiu – co oznacza według Kodeksu karnego?
Nie każde poważne obrażenie ciała stanowi ciężki uszczerbek w znaczeniu prawa karnego. Art. 156 § 1 Kodeksu karnego zawiera zamknięty katalog skutków, które pozwalają na zastosowanie tego przepisu.
Ciężki uszczerbek na zdrowiu występuje w przypadku:
- pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy albo zdolności płodzenia;
- innego ciężkiego kalectwa;
- ciężkiej choroby nieuleczalnej lub długotrwałej;
- choroby realnie zagrażającej życiu;
- trwałej choroby psychicznej;
- całkowitej albo znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie;
- trwałego i istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała;
- określonych w art. 156 § 1 pkt 3 k.k. form trwałego i istotnego okaleczenia żeńskiego narządu płciowego.
Za umyślne spowodowanie takiego skutku sprawca podlega obecnie karze pozbawienia wolności od 3 do 20 lat. Jeżeli działa nieumyślnie, art. 156 § 2 k.k. przewiduje karę pozbawienia wolności do 3 lat. Jeżeli natomiast następstwem umyślnego czynu z § 1 jest śmierć człowieka, art. 156 § 3 k.k. przewiduje karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 5 lat albo dożywotniego pozbawienia wolności.
Warto przeczytać: Jak zgłosić oszustwo sklepu internetowego?
Trzy rodzaje uszczerbku na zdrowiu
W praktyce często mówi się o trzech rodzajach uszczerbku: ciężkim, średnim i lekkim. Trzeba jednak pamiętać, że określenia „średni uszczerbek na zdrowiu” i „lekki uszczerbek na zdrowiu” mają przede wszystkim charakter prawniczy i praktyczny – sam Kodeks karny posługuje się nieco inną konstrukcją.
Ciężki uszczerbek odpowiada skutkom wymienionym w art. 156 § 1 k.k.
Średni uszczerbek na zdrowiu to naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwające dłużej niż 7 dni, które jednocześnie nie stanowią ciężkiego uszczerbku. Odpowiedzialność określa wówczas art. 157 § 1 k.k. Lekki uszczerbek na zdrowiu oznacza naruszenie czynności narządu ciała albo rozstrój zdrowia trwające nie dłużej niż 7 dni – art. 157 § 2 k.k.
Granica nie zależy więc wyłącznie od tego, jak dramatycznie wyglądają obrażenia ciała.
Rana wymagająca założenia szwów nie musi stanowić ciężkiego uszczerbku, a obrażenie wyglądające początkowo niepozornie może prowadzić do choroby realnie zagrażającej życiu.
Adw. Andrzej Pazdyga
W orzecznictwie podkreśla się, że ocena rodzaju uszczerbku powinna być oparta na kryteriach medycznych i zazwyczaj wymaga wiadomości specjalnych oraz opinii biegłego.
Sprawdź: Gdzie zgłosić oszustwo SMS?
Jaki sąd rozpoznaje sprawę o ciężki uszczerbek?
W przypadku umyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku odpowiedź jest jednoznaczna: sprawę rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy.
Dlaczego?
Art. 156 § 1 k.k. przewiduje karę od 3 do 20 lat pozbawienia wolności. Zgodnie natomiast z art. 7 § 2 k.k. zbrodnią jest czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat albo karą surowszą. Umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku jest zatem zbrodnią.
Art. 25 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania karnego stanowi zaś, że sąd okręgowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach o zbrodnie. Jeżeli więc pokrzywdzony doznał ciężkiego uszczerbku, a prokurator zarzuca sprawcy umyślne popełnienie czynu z art. 156 § 1 k.k., akt oskarżenia kierowany jest do właściwego miejscowo sądu okręgowego.
Polecamy przeczytać: Co to jest prawo gospodarcze?
Który sąd okręgowy jest właściwy?
Właściwość miejscową określa przede wszystkim miejsce popełnienia przestępstwa. Zgodnie z art. 31 § 1 k.p.k. właściwy jest sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo.
Jeżeli przestępstwo popełniono na obszarze właściwości kilku sądów, właściwy będzie sąd, w którego okręgu najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze. Kodeks przewiduje także reguły pomocnicze na wypadek, gdy miejsca popełnienia czynu nie da się ustalić.
Nie wybiera więc sądu sam pokrzywdzony ani sprawca. Jeżeli do zdarzenia doszło przykładowo w Toruniu i zarzut dotyczy art. 156 § 1 k.k., sprawę może rozpoznawać Sąd Okręgowy w Toruniu. Jeżeli czyn popełniono w obszarze właściwości Łodzi – właściwy może być Sąd Okręgowy w Łodzi.
Polecamy sprawdzić: Ile lat po śmierci można ubiegać się o spadek?
Nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku – jaki sąd?
Inaczej przedstawia się nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku. Zgodnie z art. 156 § 2 k.k., jeżeli sprawca działa nieumyślnie, grozi mu kara pozbawienia wolności do 3 lat. Nie jest to zbrodnia, lecz występek.
W takim przypadku zastosowanie znajduje ogólna zasada z art. 24 § 1 k.p.k., zgodnie z którą sąd rejonowy orzeka w pierwszej instancji we wszystkich sprawach, które nie zostały ustawowo przekazane do właściwości innego sądu.
Może więc wystąpić sytuacja pozornie zaskakująca: dwóch pokrzywdzonych doznało identycznych obrażeń stanowiących faktyczny ciężki uszczerbek, ale jedna sprawa będzie rozpoznawana przez sąd okręgowy, a druga przez sąd rejonowy.
Różnica wynika ze strony podmiotowej czynu:
- umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku – art. 156 § 1 k.k. – sąd okręgowy;
- nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku – art. 156 § 2 k.k. – co do zasady sąd rejonowy.
Polecamy nasze usługi takie jak darmowe porady prawne, sprawy rozwodowe czy sprawy o podział majątku.
Umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku
Umyślność nie oznacza, że sprawca musi dokładnie zaplanować określony skutek medyczny. Nie jest konieczne wykazanie, że ktoś chciał przykładowo spowodować konkretnie utratę wzroku albo krwiak śródczaszkowy.
Dla odpowiedzialności z art. 156 § 1 k.k. znaczenie ma to, czy sprawca obejmował zamiarem spowodowanie uszczerbku o ciężkim charakterze. Zamiar może być bezpośredni albo ewentualny.
Przykładowo wielokrotne silne kopanie leżącego człowieka w głowę, uderzanie ciężkim przedmiotem w czaszkę czy zadawanie ciosów nożem w okolice ważnych narządów może prowadzić do wniosku, że sprawca ciężkiego uszczerbku co najmniej przewidywał możliwość wystąpienia bardzo poważnych obrażeń i godził się z nią.
Sprawca musi obejmować świadomością przynajmniej możliwość spowodowania ciężkiego skutku i do niego dążyć albo się na niego godzić.
Polecamy: Adwokat – prawo karne
Nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku
Nieumyślność występuje wtedy, gdy sprawca nie chce spowodować ciężkiego skutku i się na niego nie godzi, ale dochodzi do niego wskutek niezachowania wymaganej ostrożności.
Typowym przykładem może być naruszenie zasad bezpieczeństwa podczas pracy z niebezpiecznym urządzeniem, niewłaściwe zabezpieczenie miejsca prowadzenia prac albo inne lekkomyślne zachowanie, które prowadzi do poważnego urazu.
Nie wystarcza jednak samo stwierdzenie: pokrzywdzony doznał ciężkiego uszczerbku, więc ktoś musi ponosić odpowiedzialność. Trzeba, wykazać, że to zachowanie sprawcy, naruszenie reguł ostrożności, doprowadziło do finalnego skutku.
Choroba realnie zagrażająca życiu
Jedną z najczęściej występujących w praktyce postaci ciężkiego uszczerbku jest choroba realnie zagrażająca życiu z art. 156 § 1 pkt 2 k.k.
Słowo „realnie” ma zasadnicze znaczenie. Nie wystarcza hipotetyczna możliwość pogorszenia stanu zdrowia. Zagrożenie życia musi mieć charakter rzeczywisty.
Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że choroba ma zagrażać życiu rzeczywiście, a nie jedynie potencjalnie, i przy ocenie można odwoływać się do wysokiego prawdopodobieństwa śmierci wynikającego z obrażeń.
Polecamy przeczytać: Co to jest prawo handlowe?
Ciężkie uszkodzenie ciała a ciężki uszczerbek
W języku potocznym często używane jest pojęcie „ciężkie uszkodzenie ciała”. Kodeks karny posługuje się jednak określeniem „ciężki uszczerbek na zdrowiu”.
Ma to znaczenie, ponieważ o kwalifikacji nie decyduje wyłącznie samo anatomiczne uszkodzenie. Przykładowo trwałe istotne zeszpecenie, znaczna trwała niezdolność do wykonywania zawodu czy trwała choroba psychiczna mogą stanowić ciężki uszczerbek mimo zupełnie innego charakteru niż klasyczne obrażenia ciała po pobiciu.
Obdukcja – czy jest konieczna?
Po pobiciu lub innym zdarzeniu powodującym obrażenia warto jak najszybciej uzyskać dokumentację medyczną. Można również wykonać obdukcję lekarską.
Obdukcja może być ważnym dowodem, ponieważ dokumentuje rodzaj, lokalizację i charakter obrażeń wkrótce po zdarzeniu. Nie przesądza jednak ostatecznie, czy pokrzywdzony doznał ciężkiego uszczerbku.
W postępowaniu karnym zasadnicze znaczenie ma opinia biegłego z zakresu medycyny sądowej. Zgodnie z art. 193 § 1 k.p.k., jeżeli ustalenie okoliczności istotnej dla rozstrzygnięcia wymaga wiadomości specjalnych, należy zasięgnąć opinii biegłego lub biegłych.
Biegły analizuje między innymi dokumentację leczenia, wyniki badań obrazowych, przebieg hospitalizacji, przeprowadzone operacje oraz aktualny stan zdrowia pokrzywdzonego.
Warto przeczytać: Ile lat po śmierci można ubiegać się o spadek?
Opinia o stopniu uszczerbku – kto decyduje?
Lekarz lub biegły dostarcza wiedzy medycznej, ale ostatecznej kwalifikacji prawnej dokonuje organ procesowy, a o winie – sąd.
Biegły może stwierdzić, że określony rozstrój zdrowia pokrzywdzonego odpowiada medycznie chorobie realnie zagrażającej życiu albo powoduje trwałe istotne zeszpecenie. Następnie prokurator i sąd oceniają, czy zostały spełnione wszystkie znamiona art. 156 k.k., w tym czy sprawca spowodował określony uszczerbek i czy działał umyślnie.
Opinia nie jest też niepodważalna.
Jeżeli jest niepełna, niejasna albo pozostaje w sprzeczności z inną opinią, art. 201 k.p.k. pozwala ponownie wezwać dotychczasowych biegłych albo powołać innych.
Adw. Andrzej Pazdyga
Jest to szczególnie istotne wtedy, gdy od opinii zależy, czy czyn zostanie uznany za średni uszczerbek na zdrowiu z art. 157 § 1 k.k., czy za ciężki uszczerbek z art. 156 k.k. Taka różnica może zmienić nie tylko zagrożenie karą, lecz również właściwość sądu.
Wyrok sądu apelacyjnego – gdzie trafia odwołanie?
Jeżeli wyrok sądu okręgowego został wydany w pierwszej instancji w sprawie o umyślne wyrządzenie ciężkiego uszczerbku, apelację rozpoznaje sąd apelacyjny.
Wynika to wprost z art. 26 k.p.k., zgodnie z którym sąd apelacyjny rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń wydanych w pierwszej instancji w sądzie okręgowym.
Schemat wygląda więc zasadniczo następująco:
art. 156 § 1 k.k. → sąd okręgowy → apelacja do sądu apelacyjnego.
W sprawie nieumyślnej z art. 156 § 2 k.k.:
sąd rejonowy → apelacja do sądu okręgowego.
Po prawomocnym zakończeniu postępowania w określonych prawem przypadkach możliwa jest kasacja do Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy nie stanowi jednak zwykłej „trzeciej instancji” ponownie ustalającej cały stan faktyczny.
Ciężki uszczerbek – który sąd ostatecznie rozpozna sprawę?
Najważniejsze jest ustalenie prawidłowej kwalifikacji prawnej czynu. Jeżeli chodzi o umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu z art. 156 § 1 k.k., sprawa należy w pierwszej instancji do sądu okręgowego, ponieważ czyn jest zbrodnią zagrożoną karą od 3 do 20 lat pozbawienia wolności.
Jeżeli natomiast mamy do czynienia z nieumyślnym spowodowaniem ciężkiego uszczerbku z art. 156 § 2 k.k., sprawę co do zasady rozpozna sąd rejonowy.
Adw. Andrzej Pazdyga
Nie należy przy tym utożsamiać ciężkiego uszczerbku z każdym poważnym urazem. O tym, czy pokrzywdzony doznał ciężkiego uszczerbku, średniego uszczerbku na zdrowiu czy lekkiego uszczerbku na zdrowiu, decyduje charakter rzeczywistych następstw zdrowotnych. Szczególne znaczenie mają dokumentacja medyczna i opinie biegłych, natomiast ostatecznej kwalifikacji prawnej dokonuje sąd.
To właśnie ustalenie rodzaju uszczerbku oraz postaci winy sprawcy przesądza nie tylko o zakresie odpowiedzialności karnej, ale również o tym, czy wyrok w sprawie spowodowania uszczerbku wyda w pierwszej instancji sąd rejonowy, czy sąd okręgowy.
Autor: Andrzej Pazdyga – Kancelaria adwokacka z Torunia.
