Śmierć ojca, który założył drugą rodzinę, często rodzi zasadne pytania.: Czy druga żona dostanie wszystko, czy dzieci z pierwszego małżeństwa nadal mają prawo do spadku i czy mieszkanie kupione z nową żoną w ogóle wchodzi do spadku? Odpowiedź zależy przede wszystkim od trzech rzeczy: czy istnieje testament, jaki ustrój majątkowy łączył małżonków oraz kto żył w chwili śmierci ojca.
Jeżeli ojciec nie pozostawił ważnego testamentu, działa dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek.
Dzieci dziedziczą niezależnie od tego, czy pochodzą z pierwszego, drugiego czy kolejnego związku. Druga żona również ma prawo do spadku, jeśli w chwili śmierci nadal była małżonką ojca.
Adw. Andrzej Pazdyga
Spadek po ojcu – od czego zacząć?
Zanim rodzina zacznie liczyć jakie udziały przypadną jej w spadku, trzeba ustalić skład spadku. Art. 922 Kodeksu cywilnego wskazuje, że do spadku przechodzą co do zasady prawa i obowiązki majątkowe zmarłego. Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci i spadkobierca nabywa spadek właśnie wtedy – wynika to z art. 924 i 925 k.c.
Spadek po ojcu warto więc analizować od przeglądu dostępnych dokumentów. Trzeba ustalić, co stanowiło majątek osobisty ojca, co tworzyło majątek wspólny z drugą żoną, czy po wcześniejszym rozwodzie pozostał niepodzielony majątek wspólny rodziców, czy istnieją długi spadkowe oraz czy sporządzono testament. Spadek zmarłego nie jest równy wartością wszystkiemu, czym ojciec i jego druga żona dysponowali za życia.
Warto przeczytać: Spadek z dobrodziejstwem inwentarza
Dziedziczenie ustawowe: druga żona i dzieci ojca
Przy braku testamentu podstawą jest art. 931 § 1 k.c. Dzieci spadkodawcy i małżonek dziedziczą w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.
W praktyce wygląda to tak:
- żona i jedno dziecko – żona dziedziczy 1/2, a dziecko 1/2;
- żona i dwoje dzieci – małżonek dziedziczy 1/3, a każde dziecko 1/3;
- żona i troje dzieci – żona ojca dziedziczy 1/4, a każde dziecko 1/4;
- żona i co najmniej czworo dzieci – małżonka dziedziczy 1/4, a pozostałe 3/4 dzieci dziedziczą w równych częściach.
Nie ma znaczenia, z którego związku pochodzą dzieci zmarłego. Dziecko ojca dziedziczy tak samo jak wspólne dziecko ojca i drugiej żony.
Prawa spadkowe dzieci z pierwszego małżeństwa nie są słabsze tylko dlatego, że ojciec drugi raz się ożenił.
Adw. Andrzej Pazdyga
Jeżeli jedno z dzieci nie dożyło otwarcia spadku, jego udział spadkowy przypada jego dzieciom, czyli wnukom zmarłego, w częściach równych – art. 931 § 2 k.c. Zstępni spadkodawcy mogą więc wejść w miejsce zmarłego wcześniej rodzica.
Jakie udziały w spadku? Tabela
| Rodzina pozostawiona przez ojca | Udział drugiej żony | Udział dzieci |
| żona + 1 dziecko | 1/2 | 1/2 |
| żona + 2 dzieci | 1/3 | po 1/3 |
| żona + 3 dzieci | 1/4 | po 1/4 |
| żona + 4 dzieci | 1/4 | po 3/16 |
| żona + 5 dzieci | 1/4 | po 3/20 |
Tabela pokazuje dziedziczenie ustawowe spadku, ale nie odpowiada jeszcze na pytanie o wartość spadku. Najpierw trzeba oddzielić majątek ojca od tego, co już należało do jego żony.
Sprawdź także: Wnuki a spadek po dziadkach
Majątek wspólny małżonków – co wchodzi do spadku?
To najczęstsze źródło nieporozumień. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność majątkowa. Majątek wspólny obejmuje przede wszystkim przedmioty nabyte w czasie trwania tej wspólności przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Obok niego istnieje majątek osobisty każdego małżonka.
Po śmierci ojca trzeba więc najpierw rozliczyć majątek wspólny małżeński, a dopiero potem dzielić spadek. Zasadą z art. 43 § 1 k.r.o. są równe udziały małżonków w majątku wspólnym. Dlatego najczęściej połowa majątku wspólnego pozostaje przy żonie jako jej własny udział, a druga połowa – należąca do ojca – wchodzi do spadku.
To bardzo ważne: ta pierwsza połowa nie jest spadkiem i żona jej nie „dziedziczy”. To od początku jej własna część majątku małżeńskiego. Dopiero udział należący do ojca staje się częścią spadku. W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest ustalenie nierównych udziałów, dlatego zasada „pół na pół” nie jest bezwzględna.
Przykład: ojciec i jego żona mieli majątek wspólny o wartości 800 000 zł. Ojciec miał dodatkowo majątek osobisty o wartości 200 000 zł. Przy równych udziałach połowa majątku wspólnego, czyli 400 000 zł, pozostaje przy żonie. Do spadku wchodzi 400 000 zł udziału ojca w majątku wspólnym oraz majątek osobisty ojca wart 200 000 zł. Wartość spadku wynosi więc 600 000 zł.
Jeżeli ojciec pozostawił żonę i dwoje dzieci, każdy nabywa po 1/3 spadku, czyli po 200 000 zł. Żona ma zatem 600 000 zł: własne 400 000 zł z majątku wspólnego oraz 200 000 zł jako udział spadkowy. Dzieci dziedziczą po 200 000 zł.
To dlatego czasem wygląda, jakby żona ojca otrzymała większość majątku. W rzeczywistości część tej wartości nigdy nie stanowiła spadku.
Polecamy przeczytać: Egzekucja komornicza, długi spadkobiercy a spadek po bliskich.
Majątek wspólny rodziców po pierwszym małżeństwie
Rozwód kończy małżeństwo, ale nie zawsze oznacza, że przeprowadzono już podział majątku wspólnego. Jeżeli po pierwszym małżeństwie pozostał niepodzielony majątek wspólny rodziców, trzeba ustalić, jaka część należała do ojca, a jaka do byłej żony. Do spadku może wejść wyłącznie część przypadająca ojcu.
Była żona nie jest spadkobiercą ustawowym po byłym mężu tylko dlatego, że kiedyś byli małżeństwem. Może jednak nadal mieć własne prawa do nieruchomości lub innych składników tworzących dawny majątek wspólny.
Podział majątku wspólnego po pierwszym małżeństwie i dział spadku po ojcu to dwa odrębne zagadnienia.
Adw. Andrzej Pazdyga
Przeczytaj koniecznie: Spadek po teściach
Testament ojca – czy druga żona może dostać całość?
Tak. Testament może zmienić zasady, według których spadkobiercy ustawowi dziedziczą spadek. Art. 926 k.c. wskazuje, że powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, natomiast zgodnie z art. 941 k.c. rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.
Jeżeli testament ojca powołuje żonę do całości spadku, to właśnie ona dziedziczy spadek jako spadkobierca testamentowy. Nie oznacza to jednak, że dzieci pozostają z niczym – mogą mieć prawo do zachowku.
Testament może też przyznać żonie i dzieciom inne udziały niż przewiduje dziedziczenie ustawowe. Sporządzenie testamentu powinno być precyzyjne. Jeżeli celem ojca jest przekazanie konkretnej nieruchomości konkretnej osobie, warto rozważyć testament notarialny i zapis windykacyjny.
Co równie ważne, testament nie odbiera drugiej żonie jej własnego udziału w majątku wspólnym małżeńskim. Najpierw rozlicza się majątek małżeński, a dopiero później wykonuje ostatnią wolę w odniesieniu do części należącej do zmarłego.
Warto przeczytać: Spadek po rodzicach a majątek małżeński
Zachowek – ochrona dzieci pominiętych w testamencie
Zachowek chroni najbliższych, których testament pominął albo którym przekazano mniej, niż wynikałoby z zasad dotyczących dziedziczenia. Zgodnie z art. 991 § 1 k.c. zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.
Jeżeli testament ojca przekazuje całość żonie, pełnoletnie i zdolne do pracy dziecko może żądać zachowku odpowiadającego połowie wartości udziału, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni albo uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi 2/3 wartości ustawowego udziału.
Przykład: spadek ma wartość 600 000 zł. Ojciec pozostawił żonę i dwoje dorosłych dzieci, ale testament powołuje wyłącznie żonę. Przy dziedziczeniu ustawowym każde dziecko miałoby udział wynoszący 1/3, czyli 200 000 zł. Typowy zachowek dorosłego dziecka wynosi połowę tej wartości, czyli 100 000 zł.
Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Nie daje więc automatycznie współwłasności mieszkania. Przy jego obliczaniu znaczenie mogą mieć wcześniejsze darowizny, zapisy i inne przysporzenia od spadkodawcy, dlatego rzeczywista wartość zachowku bywa inna niż proste „pół ustawowego udziału”.
Testament może zawierać też wydziedziczenie, ale musi ono odpowiadać przesłankom określonym w art. 1008 k.c., a przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. Samo napisanie: „pozbawiam syna zachowku” nie zawsze będzie skuteczne.
W sprawach o spadek po ojcu po drugim małżeństwie największym błędem jest zaczynanie od pytania: „ile procent dostaje żona?”.
Najpierw trzeba ustalić skład spadku: majątek osobisty zmarłego, majątek wspólny małżeński, ewentualny majątek wspólny rodziców z pierwszego małżeństwa oraz długi.
Dopiero potem można prawidłowo policzyć udział spadkowy oraz zachowek. Taka kolejność potrafi całkowicie zmienić wynik rozliczenia.
Adw. Andrzej Pazdyga
Do przeczytania: Spadek po rodzicach
Rozwód, separacja prawna i spadek
Jeżeli przed śmiercią ojca zapadł prawomocny wyrok rozwodowy, była żona nie dziedziczy z ustawy. Sam fakt, że wcześniej przez wiele lat była małżonką, nie daje jej prawa do spadku.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy sprawa o rozwód dopiero się toczyła. Zgodnie z art. 940 k.c. małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z winy drugiej strony, a żądanie było uzasadnione. Wyłączenie następuje na podstawie orzeczenia sądu.
Separacja prawna również wpływa na dziedziczenie. Art. 935¹ k.c. wyłącza przepisy o dziedziczeniu ustawowym wobec małżonka pozostającego ze spadkodawcą w orzeczonej separacji.
W naszej kancelarii zajmujemy się sprawami takimi rozwody, podział majątku, ustalenie władzy rodzicielskiej czy sprawy związane z alimentami. Zapraszamy do kontaktu.
Czy roczne małżeństwo wystarczy, aby druga żona dziedziczyła?
Tak. Kodeks cywilny nie uzależnia dziedziczenia ustawowego małżonka od minimalnego czasu trwania małżeństwa. Jeżeli w chwili śmierci ojca dana kobieta nadal była jego żoną, nawet krótkie małżeństwo może wystarczyć, aby dziedziczyła razem z dziećmi.
Osobno trzeba jednak zbadać czy był testament, toczyła się sprawa o rozwód, separację oraz czy istniały ewentualne podstawy wyłączenia małżonka od dziedziczenia.
Sprawdź naszą ofertę: Odwołanie darowizny
Pasierbowie – czy dzieci drugiej żony dziedziczą?
Pasierbowie nie dziedziczą po ojczymie na takich samych zasadach jak jego biologiczne lub przysposobione dzieci. Sam fakt, że druga żona ma dzieci z poprzedniego związku, nie daje im udziału w spadku po jej mężu.
Kodeks cywilny przewiduje jednak szczególną, bardzo daleką kolejność dziedziczenia dla pasierbów. Zgodnie z art. 934¹ k.c., gdy brak małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek może przypaść w równych częściach tym dzieciom małżonka, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku.
W typowej sytuacji, gdy żyje ich matka – druga żona ojca – pasierbowie nie dziedziczą po ojczymie z ustawy. Spadek po ojcu nie przechodzi więc automatycznie na dzieci jego nowej żony. Mogą natomiast zostać powołane do dziedziczenia w testamencie. Inaczej może wyglądać natomiast sytuacja po przysposobieniu (adopcji).
Nasza kancelaria zajmuje się także sprawami z dziedziny prawa cywilnego oraz prawa rodzinnego.
Przyjęcie spadku, odrzucenie spadku i długi spadkowe
Po ustaleniu, kto ma prawo do spadku, trzeba zdecydować, jak podejść do odpowiedzialności za długi spadkowe. Art. 1012 k.c. pozwala spadkobiercy przyjąć spadek wprost, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić.
Przyjęcie spadku wprost oznacza brak ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe. Jeżeli ktoś chce przyjąć spadek wprost, powinien wcześniej sprawdzić kredyty, pożyczki, zaległości podatkowe i inne zobowiązania ojca. Spadek wprost może być szczególnie ryzykowny, gdy skład spadku jest niejasny.
Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości odziedziczonego majątku.
Na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Co ważne, brak złożenia oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie automatyczne przyjęcie spadku wprost, co niewątpliwie chroni spadkobiercę.
Warto zatem odróżnić trzy rozwiązania: spadek wprost, spadek z dobrodziejstwem inwentarza oraz odrzucenie spadku. Odrzucenie powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku – art. 1020 k.c. Może to sprawić, że do dziedziczenia zostaną powołane jego dzieci.
Przyjęcie spadku wprost powinno być świadomą decyzją, a nie skutkiem przekonania, że „ojciec na pewno nie miał długów”. Gdy majątek i zobowiązania nie są jeszcze ustalone, przyjęcie spadku wprost wymaga szczególnej ostrożności.
Zapraszamy także na nasze darmowe porady prawne w Toruniu.
Nabycie spadku i formalności spadkowe – co zrobić?
Choć nabycie spadku następuje z mocy prawa już w chwili otwarcia spadku, w praktyce potrzebne jest potwierdzenie nabycia spadku. Art. 1025 § 1 k.c. przewiduje dwie podstawowe drogi: stwierdzenie nabycia spadku: przez sąd albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.
Akt poświadczenia dziedziczenia jest wygodnym rozwiązaniem, gdy możliwe jest zgodne przeprowadzenie czynności notarialnej. Jeżeli natomiast istnieje spór co do testamentu, kręgu spadkobierców lub udziałów, zwykle potrzebne jest sądowe stwierdzenie nabycia spadku.
Po potwierdzeniu nabycia spadku wiadomo formalnie, kto nabył spadek i w jakim udziale. Samo nabycie spadku nie oznacza jednak, że konkretne mieszkanie staje się własnością żony, a samochód syna. Ustalenie udziałów przy nabyciu spadku to pierwszy etap. Dział spadku jest kolejnym.
Jakie podatki wiążą się ze spadkiem po ojcu?
Dzieci i małżonek należą do najbliższej rodziny objętej zwolnieniem z podatku od spadków i darowizn na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeżeli spełnią warunki tego zwolnienia.
W typowej sprawie spadkowej kluczowe jest zgłoszenie SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo – w przypadku notarialnego poświadczenia dziedziczenia – od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy zachowaniu warunków ustawowych zwolnienie dla najbliższej rodziny może objąć całe nabycie, niezależnie od jego wartości.
Polecamy przeczytać: Ile grozi za nieumyślne spowodowanie śmierci?
Dział spadku – jak wygląda podział spadku?
Po nabyciu spadku kilka osób może być współuprawnionych do całej masy spadkowej w udziałach ułamkowych. Dział spadku służy temu, aby zamiast abstrakcyjnych udziałów przyznać konkretne składniki majątku konkretnym osobom.
Zgodnie z art. 1037 § 1 k.c. dział spadku może zostać dokonany na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo przez sąd na żądanie któregokolwiek z nich. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego – art. 1037 § 2 k.c.
Dział spadku żona i dzieci mogą uzgodnić na przykład w taki sposób, że mieszkanie przypadnie żonie, a dzieci otrzymają odpowiednie spłaty. Innym rozwiązaniem może być sprzedaż nieruchomości i podział uzyskanej kwoty zgodnie z udziałami.
Jeżeli nie ma zgody, sądowy dział spadku może zakończyć wspólność nawet mimo sprzeciwu jednego ze spadkobierców.
Gdy sprawa obejmuje także majątek wspólny drugiego małżeństwa, dział spadku musi uwzględniać wcześniejsze rozliczenie majątku małżeńskiego.
Polecamy nasz ostatni artykuł: Co grozi za uchylanie się od płacenia alimentów?
Czy dzieci mogą wyrzucić drugą żonę z mieszkania?
Jeżeli żona ojca jest współwłaścicielką mieszkania z tytułu majątku wspólnego albo nabyła udział w spadku, dzieci nie mogą po prostu pozbawić jej posiadania lokalu. Ewentualne spory o sposób korzystania z nieruchomości, jej sprzedaż czy podział muszą być rozwiązywane zgodnie z prawem.
Warto też pamiętać o art. 923 k.c. Małżonek i inne osoby bliskie, które mieszkały ze spadkodawcą do dnia jego śmierci, są uprawnione do korzystania przez trzy miesiące od otwarcia spadku z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie.
Co zrobić po śmierci ojca?
Najbezpieczniej działać w następującej kolejności:
- ustalić, czy istnieje testament;
- ustalić dzieci zmarłego, dane małżonka i pozostałych potencjalnych spadkobierców;
- zebrać dokumenty dotyczące majątku osobistego ojca, majątku wspólnego oraz ewentualnego majątku wspólnego rodziców;
- sprawdzić zobowiązania i zdecydować, czy właściwe będzie przyjęcie spadku wprost, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza czy odrzucenie spadku;
- uzyskać stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia;
- dopilnować formalności podatkowych;
- obliczyć zachowek, jeżeli testament pominął osobę uprawnioną;
- przeprowadzić dział spadku i rozliczyć ewentualne spłaty.
Przeczytaj: Gdzie zgłosić znęcanie się nad dzieckiem?
Podsumowanie: kto dziedziczy spadek po ojcu, który drugi raz się ożenił?
Przy braku testamentu żona ojca dziedziczy razem z dziećmi zmarłego. Dzieci z pierwszego małżeństwa mają takie same prawa spadkowe jak wspólne dziecko ojca i drugiej żony.
Małżonek dziedziczy w części równej dzieciom, przy czym jego udział nie może być niższy niż 1/4 spadku.
Adw. Andrzej Pazdyga
Kluczowe jest jednak prawidłowe ustalenie, co wchodzi do spadku. Majątek wspólny małżonków trzeba najpierw oddzielić od majątku osobistego zmarłego. Jeżeli istniał niepodzielony majątek wspólny rodziców z pierwszego małżeństwa, także on może wymagać rozliczenia. Dopiero później można policzyć udział spadkowy każdego spadkobiercy.Testament może zmienić krąg spadkobierców lub ich udziały, ale dzieci pominięte przez ojca często zachowują roszczenie o zachowek. Przy zadłużeniu trzeba także świadomie zdecydować, czy przyjąć spadek. Na końcu nabycie spadku należy formalnie potwierdzić, a dział spadku pozwala przyznać konkretne składniki majątku poszczególnym osobom.
Autor: Andrzej Pazdyga – Adwokat Toruń
