Z dniem 01 lipca 2015r. weszła w życia od dawna zapowiadana zmiana procedury karnej. Jej głównym założeniem jest przyspieszenie procedowania. Ustawodawcy uznał, że niektóre procesy przy braku zmian w przepisach nadal mogłyby się toczyć w zbyt dużych ramach czasowych. Mówiąc wprost latami. Oczywiście dopiero praktyka pokaże czy ten cel udało się zrealizować.
Jedną z najważniejszych nowości jest też próba zmiany filozofii karania. Polegać ma ona na preferowaniu kar wolnościowych-ograniczenie wolności (nieodpłatne prace społeczne), grzywny, kosztem bezwzględnej kary pozbawienia wolności. Te ostatnie mają dotyczyć przede wszystkim najpoważniejszych przestępstw i sprawców już uprzednio karanych. W założeniu mniej ma być tez kar w zawieszeniu jako faktycznie mało odczuwalnych dla skazanych. Przykładowo, co do zasady, zawiesić będzie można orzeczoną karę najwyżej do 1 roku pozbawienia wolności. Dotychczas ten okres był dwukrotnie dłuższy.
Przerzucono też ciężar przeprowadzania dowodów z Sądu na strony-prokuratora, obrońcę, oskarżonego o czym będzie mowa w dalszej części artykułu.
Znaczącą zmianą dla uczestników procesu jest niebagatelne rozszerzenie możliwości korzystania w postępowaniu karnym z fachowej pomocy z urzędu. Na wniosek oskarżonego, który nie ma obrońcy z wyboru zostanie mu wyznaczony przez Sąd obrońca z urzędu. Ustawa nie przewiduje tu żadnych dodatkowych obostrzeń-wykazanie swej złej sytuacji finansowej, niedostatecznej znajomości procedur, stanu zdrowia. Wystarczy tylko taka chęć osoby oskarżonej. Uwaga-inaczej rzecz się ma odnośnie osoby dopiero podejrzanej-przed sformułowaniem zarzutów w akcie oskarżenia. Tutaj podejrzany jeśli nie ma obrońcy z wyboru aby otrzymać obrońcę z urzędu musi wykazać w należyty sposób, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Te wykazywanie polega na udokumentowaniu sytuacji majątkowej (uzyskiwane dochody lub ich brak, posiadane mienie). O tym uprawnieniu podejrzany jest pouczany już przed pierwszym przesłuchaniem. Niezależnie od tego w niektórych sytuacjach udział obrońcy jest obowiązkowy nawet bez złożonego wniosku. Wymienić tu można postępowanie przed Sądem Okręgowym gdy oskarżonemu zarzucono zbrodnie czyli czyn zagrożony karą minimum 3 lat pozbawienia wolności.
Także pokrzywdzeni będą mogli korzystać z łatwiejszego dostępu do bezpłatnej pomocy prawnej. Inne strony niż oskarżony mogą bowiem składać stosowne wnioski o pełnomocnika z urzędu niezależnie od swej sytuacji finansowej. O takich możliwościach, (złożenia wniosku o pełnomocnika z urzędu), sąd musi pouczyć doręczając zawiadomienie o terminie rozprawy. Poucza też o możliwościach obciążenia kosztami wyznaczenia pełnomocnika z urzędu w zależności od wyniku sprawy, (najczęściej będzie chodzić o uniewinnienie oskarżonego z uwagi na bezzasadność zarzutów).
Pamiętać też trzeba, iż od 1 lipca prawo reprezentowania podejrzanych (oskarżonych), w postępowaniu karnym zyskali radcowie prawni co znacząca rozszerzyło krąg osób mogących występować również jako obrońcy z urzędu.
O prawie do skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego należy pouczać też osobę zatrzymaną, jak i o prawie do bezpłatnego tłumacza jeśli zachodzi taka konieczność. Zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem lub radcą a także bezpośrednią z nim rozmowę. Jeżeli dojdzie do tymczasowego aresztowania to podstawą jego zastosowania mogą być tylko ustalenia poczynione na podstawie dowodów jawnych dla oskarżonego i jego obrońcy. Innymi słowy oskarżyciel, sąd, muszą ujawnić na jakich dowodach się oparli stosując areszt. Dla pokrzywdzonego ważne jest natomiast, że o fakcie zakończenia pobytu w areszcie czy ucieczki osadzonego musi być powiadomiony przez prokuratora lub sąd.
Warto tu wskazać, iż tytułem środka zapobiegawczego można także nakazać opuszczenie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym. Chodzi tu o osoby oskarżone o przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej gdy istnieje obawa ponowienia takich zachowań.
Profesjonalna pomoc ma po nowelizacji tym większe znaczenie, że inicjatywa dowodowa będzie spoczywała na uczestnikach procesu a nie Sądzie. To strony będą przeprowadzały dowody (przesłuchanie świadka, dowód z dokumentu itd.). Sąd będzie tylko wyrażał zgodę lub odmawiał zgody na przeprowadzenie danego dowodu. Jedynie w wyjątkowych przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami sąd może dopuścić i przeprowadzić dowód z urzędu czyli z własnej inicjatywy. To zmiana o 180 stopni w stosunku do poprzedniej regulacji.
Nie trzeba podkreślać jak ważne jest właściwe przeprowadzenie takiego postępowania. Wykazanie faktów, które chcemy udowodnić będzie przecież rzutować na końcowe rozstrzygnięcie. Ewentualną karę i jej wysokość. Sąd po zmianach ma być niejako arbitrem w sporze między oskarżycielem publicznym a oskarżonym. Oskarżeni, pokrzywdzeni i ich pełnomocnicy będą zatem musieli polegać przede wszystkim na swojej kreatywności.
Nowy kodeks mówi przy tym jasno, że niedopuszczalne jest przeprowadzenie i wykorzystanie dowodu uzyskanego dla celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego, (np. nielegalne podsłuchy, otwieranie cudzej korespondencji).
Zauważyć jeszcze można, że prokurator wraz z aktem oskarżenia przekazuje sądowi tylko te materiały, które jego zdaniem związane są z odpowiedzialnością karną wskazanych w nim osób a nie całość zgromadzonego materiału. Dopiero na żądanie strony, (oskarżonego, oskarżyciela posiłkowego), która może mieć inne zdanie co jest ważne w zgromadzonych materiałach, prokurator dołącza żądane w danym piśmie materiały. Prawidłowe sformułowanie takiego żądanie wymaga rzecz jasna dobrej znajomości dokumentacji sprawy co jeszcze raz wskazuje jak ważne będą teraz działania własne stron.
Oczywiście wskazane wyżej zmiany są tylko wybraną częścią z obszernej nowelizacji. Z uwagi na jej zakres taki subiektywny wybór był jednak konieczny.
Adw. Andrzej Pazdyga.
