Czy wnukom należy się spadek po dziadkach? Tak, ale nie w każdej sytuacji. Jeżeli dzieci spadkodawcy żyją, to one – razem z małżonkiem zmarłego – są w pierwszej kolejności powołane do dziedziczenia. Wnuki wchodzą do spadku przede wszystkim wtedy, gdy ich rodzic, będący dzieckiem dziadka lub babci, nie dożył otwarcia spadku albo jest traktowany tak, jakby go nie dożył.
Podstawowe zasady określa tu art. 931 Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala ustalić, kto ma prawo do spadku i kiedy dziedziczenie przez wnuki rzeczywiście dochodzi do skutku.
Kiedy wnukom należy się spadek po dziadkach?
Dziedziczenie ustawowe ma zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy zmarły nie pozostawił skutecznego testamentu albo testament nie rozstrzyga o całym spadku. Zgodnie z art. 931 § 1 KC w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek.
Jeżeli zmarły dziadek miał żyjące dzieci, to one są spadkobiercami, a wnuki nie otrzymują udziału tylko dlatego, że są wnukami. Gdy dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, zgodnie z art. 931 § 2 KC jego udział przechodzi na dzieci w częściach równych. W ten sposób wnuki dziedziczą po dziadkach „w miejsce” rodzica.
Przykład
Dziadek pozostawił dwoje dzieci: Julię i Jakuba. Jakub zmarł wcześniej i pozostawił dwóch synów. Jeżeli dziadek nie ma małżonka , Julia dziedziczy 1/2 spadku, a synowie Jakuba po 1/4. Każdy wnuk dziedziczy więc część, która wynika z udziału jego zmarłego rodzica.
| Sytuacja | Czy wnuki dziedziczą? | Zasada |
| Wszystkie dzieci dziadka żyją | Co do zasady nie | Spadek przypada dzieciom i ewentualnie małżonkowi |
| Rodzic wnuka zmarł przed dziadkiem | Tak | Wnuki dziedziczą udział zmarłego rodzica |
| Rodzic odrzucił spadek | Co do zasady tak | Jest traktowany jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku |
| Dziadek sporządził testament | Zależy od treści | Testament może zmienić zasady dziedziczenia |
| Rodzic zrzekł się dziedziczenia | Zależy od umowy | Zrzeczenie może obejmować również zstępnych |
Warto przeczytać: Egzekucja komornicza, długi spadkobiercy a spadek po bliskich.
Spadek po dziadku, gdy zmarły rodzic nie dożył otwarcia spadku
Najczęstsza sytuacja, w której wnuk dziedziczy po dziadku, występuje wtedy, gdy rodzic wnuka zmarł wcześniej. Mówiąc prościej: śmierć dziadka uruchamia dziedziczenie, ale miejsce zmarłego wcześniej syna lub córki mogą zająć ich dzieci.
Tak działa art. 931 k.c. Jeżeli zmarły rodzic miał kilkoro dzieci, jego udział dzieli się między nie. Spadek po zmarłym rodzicu i spadek po dziadku to jednak dwie odrębne sprawy. Wnuk dziedziczy po dziadku dlatego, że ustawa pozwala mu wejść w miejsce rodzica, który nie mógł dziedziczyć.
Art. 931 Kodeksu cywilnego:
§ 1 W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
§ 2. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.
Polecamy przeczytać: Spadek po teściach.
Odrzucenie spadku – czy wtedy wnuki wchodzą do spadku?
Tak, może do tego dojść. Art. 1020 k.c. stanowi, że spadkobierca, który spadek odrzucił, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jeśli więc dziecko odrzuciło spadek po swoim ojcu lub matce, do dziedziczenia mogą zostać powołane jego dzieci.
Jeżeli syn spadek odrzucił, jego dzieci mogą zostać powołane do dziedziczenia. Rodzic odrzucił spadek, ale nie oznacza to automatycznie, że odrzucenie obejmuje także jego dzieci. Gdy wnuk odrzucił spadek, skutki mogą przejść dalej na jego zstępnych, dlatego trzeba uwzględnić całą rodzinę.
Odrzucenie spadku przez rodzica nie „zamyka” sprawy całej rodzinie. Przeciwnie – może spowodować, że do dziedziczenia zostaną powołane wnuki.
Przy zadłużonym majątku trzeba więc sprawdzić kolejność dziedziczenia, zanim następne osoby zaczną składać oświadczenia.
Adw. Andrzej Pazdyga
Art. 1020 Kodeksu cywilnego:
Spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
Sprawdź: https://torun-adwokat.com/spadek-po-rodzicach-a-majatek-malzenski/
Testament po dziadkach – czy wnuk ma prawo do spadku?
Testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Zgodnie z art. 926 KC powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Jeżeli dziadek sporządził testament i powołał w nim wnuka, wnuk ma prawo do spadku w zakresie wynikającym z testamentu, nawet gdy jego rodzic żyje.
Testament może też wskazać inną osobę i pominąć wnuki. Wtedy trzeba oddzielić prawo do dziedziczenia od prawa do zachowku.
W testamencie może pojawić się także zapis windykacyjny. Dzięki niemu wskazana osoba może nabyć konkretny przedmiot – np. mieszkanie – z chwilą otwarcia spadku, jeżeli spełnione są warunki z art. 981¹ i nast. KC. Zapis windykacyjny wymaga testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego.
Polecamy przeczytać: https://torun-adwokat.com/spadek-po-rodzicach/
Zachowek po dziadkach – kiedy wnuk może go żądać?
Zachowek nie jest dodatkowym spadkiem ani automatyczną częścią majątku. To roszczenie pieniężne przysługujące określonym osobom.
Art. 991 k.c. wskazuje, że zachowek może przysługiwać zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Dlatego zachowek po dziadkach może należeć się wnukowi przede wszystkim wtedy, gdy w konkretnej sytuacji wnuk ma prawo do spadku jako spadkobierca ustawowy.
Jeżeli dzieci spadkodawcy żyją i to one dziedziczyłyby ustawowo, wnuki co do zasady nie mogą żądać zachowku tylko dlatego, że są wnukami. Gdy jednak zmarły rodzic nie dożył śmierci dziadka, wnuk może znaleźć się w kręgu uprawnionych. Wtedy zachowek po dziadkach oblicza się z uwzględnieniem udziału, jaki przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym.
Co do zasady zachowek wynosi połowę udziału ustawowego, a dla małoletniego zstępnego lub osoby trwale niezdolnej do pracy – dwie trzecie. Na wysokość roszczenia mogą wpływać darowizny i zapis windykacyjny. Zachowek po dziadkach nie powstaje „sam” – trzeba dochodzić zachowku od osoby zobowiązanej.
Art. 991 Kodeksu cywilnego:
Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).
Sprawdź także: Prawo cywilne – czym się zajmujemy?
Zrzeczenie się dziedziczenia a prawa wnuków
Zrzeczenie się dziedziczenia to nie to samo co odrzucenie spadku. Odrzucenie następuje po śmierci spadkodawcy, natomiast zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną z przyszłym spadkodawcą za jego życia.
Zgodnie z art. 1049 § 1 KC zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Wnuki spadkodawcy mogą więc zostać wyłączone od dziedziczenia. Przed oceną, czy wnukom należy się spadek, trzeba sprawdzić treść umowy.
Art. 1049 Kodeksu cywilnego:
§ 1. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.
§ 2. Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.
Prawo rodzinne – sprawdź czym sie zajmujemy w Toruniu.
Przyjęcie spadku i długi spadkowe
Nabycie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy – wynika to z art. 924 i 925 KC. Spadkobiercy mogą następnie złożyć oświadczenie dotyczące przyjęcia albo odrzucenia spadku. Brak oświadczenia w ustawowym terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Spadek z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości ustalonego stanu czynnego spadku. Nie oznacza jednak, że długi znikają. Jeżeli wnuki dziedziczą po dziadkach, powinny ustalić zarówno aktywa, jak i zobowiązania.
Sprawdź: Sprawy związane z alimentami na terenie Torunia.
Formalności po śmierci dziadków
Po śmierci spadkobiercy powinniśmy potwierdzić swoje prawa przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo – jeśli są spełnione warunki – notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. W sprawach spadkowych po dziadkach warto też ustalić, czy istnieje testament oraz czy dziecko spadkodawcy wcześniej zmarło, odrzuciło spadek albo zrzekło się dziedziczenia.
Kiedy wnuki dziedziczą po dziadkach – podsumowanie
Dziedziczenie po dziadkach nie oznacza, że każdy wnuk automatycznie dziedziczy spadek. Jeżeli wszystkie dzieci dziadka żyją, to one są w pierwszej kolejności powołane z ustawy.
Dziedziczenie przez wnuki pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy udział należny ich rodzicowi przechodzi na dalszych zstępnych.
Adw. Andrzej Pazdyga
Spadek po babci lub spadek po dziadku może przypaść wnukom po wcześniejszej śmierci rodzica albo po skutecznym odrzuceniu przez niego spadku. Jeśli dziadek sporządził testament, o tym, kto dziedziczy spadek, decyduje przede wszystkim testament, z zastrzeżeniem przepisów o zachowku.
Każda sprawa wymaga sprawdzenia drzewa rodzinnego, wcześniejszych oświadczeń, testamentu i wartości spadku. To szczególnie ważne, gdy spadek po dziadku obejmuje nieruchomość, pojawia się zachowek po dziadkach, jest kilku spadkobierców albo długi spadkowe.
Autor: Andrzej Pazgyda – Kancelaria adwokacka z Torunia.
