Prawo do milczenia stanowi jeden z fundamentalnych mechanizmów gwarantujących ochronę jednostki w ramach postępowania karnego. Wywodzi się ono z zasady nemo se ipsum accusare tenetur, zgodnie z którą nikt nie ma obowiązku dostarczania dowodów przeciwko samemu sobie. W polskim systemie prawnym jest ono nierozerwalnie związane z zasadą domniemania niewinności oraz szeroko pojmowanym prawem do obrony.
Prawa do milczenia w kodeksie karnym.
Prawo do odmowy składania zeznań oraz odmowa składania wyjaśnień znajdują swoje unormowanie przede wszystkim w przepisach Kodeksu postępowania karnego. To właśnie Kodeks postępowania karnego określa, komu przysługuje prawo odmowy składania zeznań, w jakim zakresie odmowy zeznań można dokonać oraz jakie konsekwencje prawne odmowy mogą wchodzić w grę w poszczególnych stadiach postępowania.
Oskarżony ma prawo odmówić składania wyjaśnień na każdym etapie postępowania, zarówno przygotowawczego, jak i sądowego. Co istotne z odmowy składania wyjaśnień organ procesowy nie może wyciągać negatywnych konsekwencji dla oskarżonego. Tym samym milczenia oskarżonego nie można traktować jako dowodu winy ani jako potwierdzenia twierdzeń organu ścigania.
Prawo odmowy, a w szczególności prawo odmowy składania zeznań, przysługuje także świadkowi w określonych sytuacjach. Zgodnie z ustawodawstwem zeznań może odmówić osoba najbliższa oskarżonemu. Ma to na celu ochronę więzi rodzinnych oraz uniknięcie sytuacji, w której świadek znalazłby się w konflikcie między lojalnością wobec rodziny a obowiązkiem prawnym. Prawo odmowy zeznań przysługuje również osobie, która mogłaby narazić siebie lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną.
Zgodnie z art. 115 § 11 Kodeksu karnego:
Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.
Sprawdź także: Prawo rodzinne Toruń – oferta.
Zakres prawa odmowy składania zeznań i prawo do obecności adwokata/radcy prawnego.
Prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania jest jednym z najważniejszych gwarantów procesowych. Oskarżony lub świadek ma prawo składać zeznania w warunkach umożliwiających konsultację z pełnomocnikiem. Ma prawo odmówić odpowiedzi na pytania, jeśli naruszałyby one jego prawa lub mogłyby narazić go na odpowiedzialność. Prawo by odmówić złożenia wyjaśnień ma szczególne znaczenie, gdy przesłuchiwany nie jest świadomy zakresu potencjalnych konsekwencji swoich słów.
W polskim porządku prawnym zakres odmowy zeznań został ściśle określony. W procesie karnym prawo milczenia obejmuje zarówno odmowę odpowiedzi na pojedyncze pytanie, jak i odmowę złożenia jakichkolwiek zeznań. W przypadku odmowy zeznań przed Sądem przez osobę najbliższą oskarżonemu, zeznania z etapu postępowania przygotowawczego (policja , prokuratura) nie mogą w żadnej formie zostać wykorzystane. nawet jeśli wskazywały na winę podsądnego.
Polecamy naszą ofertę: Podział majątku po rozwodzie.
Prawo do milczenia w świetle międzynarodowych standardów – Prawa Mirandy.
W wielu kryminalnych filmach Holywodzkich pojawia się formuła kierowana do zatrzymanego przez policję. “Masz prawo zachować milczenie. Wszystko, co powiesz, może być użyte przeciwko tobie w sądzie. Masz prawo do adwokata podczas przesłuchania, a jeśli go nie posiadasz, zostanie ci zapewniony z urzędu.” Są totzw. Prawa Mirandy, których nazwa pochodzi od głośnej sprawy Ernesto Miranda przeciwko Stanom Zjednoczonym. W tamtym przełomowym orzeczeniu amerykański Sąd Najwyższy podkreślił, że każdy zatrzymany musi zostać poinformowany o przysługujących mu prawach, w tym o prawie do milczenia oraz o prawie do adwokata.
Prawo to stało się wzorcem dla wielu państw, również europejskich, gdzie podkreśla się, że osoba podejrzewana o popełnienie czynu zabronionego ma prawo odmówić wyjaśnień i winna być o tym pouczona. Prawo do milczenia i prawo do adwokata do podstawowe gwarancje procesowe podejrzanego.
Sprawdź naszą ofertę: Sprawy o władzę rodzicielską.
Szczególne przypadki: nieletni, współpodejrzani.
W świetle obowiązujących regulacji nieletni ma prawo odmówić składania wyjaśnień, jeśli mogłyby one mieć dla niego negatywne konsekwencje. Prawo do milczenia nieletniego jest szczególnie chronione, gdyż osoby młodociane są bardziej podatne na presję organów ścigania i mogą nie w pełni rozumieć znaczenie swoich wypowiedzi.
Podobnie jak przy podejrzanym/oskarżonym milczenia osoby, która występuje w charakterze świadka, nie można interpretować jako uchylania się od obowiązków, jeśli przysługuje jej prawo odmowy zeznań.
Warto podkreślić, że przepisy obejmują nie tylko relacje rodzinne, lecz także osobę najbliższą oskarżonemu w rozumieniu kodeksowym, a więc również osoby pozostające w trwałym związku emocjonalnym, związki partnerskie, konkubinat, narzeczeństwo.
Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia.
Prawo odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem. Zdarzają się bowiem sytuację, że nie można ując potencjalnego współsprawcy lub jego choroba nie pozwala by uczestniczył w sprawie. Proces nie może natomiast czekać w nieskończoność. Wówczas po ustaniu przeszkody toczą się dwa oddzielne postępowania wobec każdego z podejrzanych.
Sprawdź: https://torun-adwokat.com/kontakt-z-dzieckiem/
Znaczenie prawa do milczenia w praktyce.
Jak wskazuje praktyka, prawo do milczenia stanowi jeden z najskuteczniejszych instrumentów obrony w sytuacjach, gdy składanie wyjaśnień może zostać wykorzystane przeciwko przesłuchiwanemu. Prawo odmowy udzielania informacji przez cały czas trwania czynności, a organy ścigania mają obowiązek pouczyć osobę o zakresie odmowy zeznań oraz wynikających z niego skutkach-braku negatywnych konsekwencji. Podejrzany czy osoba najbliższa nie muszą tłumaczyć dlaczego skorzystały z odmowy wyjaśnień/zeznań.
W wielu przypadkach wykorzystanie prawa do milczenia może zapobiec samooskarżeniu lub udzieleniu informacji nieprecyzyjnych, które mogłyby zostać błędnie zinterpretowane.
Konsekwencje prawne odmowy składania wyjaśnień.
W polskim prawie konsekwencje prawne odmowy nie są negatywne dla oskarżonego jak i świadka. Odmowa składania wyjaśnień lub zeznań przysługuje świadkowi w granicach określonych ustawą i nie może być traktowana jako przejaw winy. W przypadku zeznania osoby najbliższej, która wcześniej składała zeznania, a następnie skorzystała z prawa odmowy, wcześniejsze zeznania nie mogą stanowić dowodu.
Zarazem organy procesowe mają obowiązek zapewnienia, aby prawo to było respektowane. Niedochowanie obowiązku pouczenia będzie prowadzić do uznania dowodu za niedopuszczalny i uchylenia wyroku opartego na takiej niedozwolonej relacji.
Podsumowanie.
Prawo do milczenia oraz wynikające z niego prawo odmowy składania zeznań stanowią kluczowe elementy demokratycznego systemu prawnego. Chronią jednostkę przed nadużyciami, wzmacniają gwarancje procesowe oraz zapewniają równowagę między interesem społecznym a prawami obywatelskimi.
Warto przeczytać: Czy pracodawca może zmusić pracownika do nadgodzin?
W ramach postępowania karnego prawo odmowy wyjaśnień/zeznań jest nie tylko uprawnieniem, ale wręcz gwarantem i podstawą rzetelnego procesu. Prawo milczenia nie tylko oskarżonych, ale także świadków oraz osób najbliższych, co podkreśla jego uniwersalny i ochronny charakter. Nie tylko w Polsce ale na całym świecie jego stosowanie jest niezbędne do utrzymania standardów państwa prawa.
Zobacz: Czy pracodawca może zwolnić pracownika na L4?
Na zakończenie dodać jeszcze można, że nie wszystkie osoby mogą być świadkami
Świadkami nie mogą być:
- osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń;
- osoby obowiązane do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych na okoliczności objęte tajemnicą, jeżeli nie zostały w trybie określonym obowiązującymi przepisami zwolnione od obowiązku zachowania tej tajemnicy;
- duchowni co do faktów objętych tajemnicą spowiedzi.
Polecamy przeczytać: Jak zachowywać się w sądzie?
Zgodnie natomiast z art 180 kodeksu postępowania karnego
§ 1. Osoby obowiązane do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych o klauzuli tajności “zastrzeżone” lub “poufne” lub tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji mogą odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się ten obowiązek, chyba że sąd lub prokurator dla dobra wymiaru sprawiedliwości zwolni te osoby od obowiązku zachowania tajemnicy, jeżeli ustawy szczególne nie stanowią inaczej. Na postanowienie w tym przedmiocie przysługuje zażalenie.
§ 2. Osoby obowiązane do zachowania tajemnicy notarialnej, adwokackiej, radcy prawnego, doradcy podatkowego, lekarskiej, dziennikarskiej lub statystycznej oraz tajemnicy Prokuratorii Generalnej, mogą być przesłuchiwane co do faktów objętych tą tajemnicą tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. W postępowaniu przygotowawczym w przedmiocie przesłuchania lub zezwolenia na przesłuchanie decyduje sąd, na posiedzeniu bez udziału stron, w terminie nie dłuższym niż 7 dni od daty doręczenia wniosku prokuratora. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie.
§ 3. Zwolnienie dziennikarza od obowiązku zachowania tajemnicy nie może dotyczyć danych umożliwiających identyfikację autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również identyfikację osób udzielających informacji opublikowanych lub przekazanych do opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie powyższych danych.
Autor: Adwokat Toruń – Andrzej Pazdyga
